کد: ۱۱۶۷۱۵۹       تاریخ انتشار: ۳۱ ارديبهشت ۱۳۹۶

ایران و پایگاه‌های استنادی بین‌المللی
اشاره: دکتر جعفر مهراد ـ عضو هیات علمی دانشگاه شیراز و سرپرست سابق پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (ISC )، در یادداشتی به بررسی نقش و جایگاه بین‌المللی ایران در تولید علم مبتنی بر داده‌های پایگاه‌های استنادی بین‌المللی پرداخته است:
تولیدات علمی دانشگاه‌ها و مؤسسات پژوهشی کشور، معمولا در مؤسسات بین‌المللی علم‌سنجی رصد و نمایه‌سازی می‌شود. در پایش تولیدات علمی کشورها، دو مؤسسه از سال‌های گذشته و با روش‌های متفاوت، عملکرد پژوهشی مؤسسات آموزش عالی و پژوهشی، اسناد و مدارک، اعضای هیئت علمی، زبان انتشارات، همکاری‌های داخلی و خارجی، میزان اسنادها و شاخص‌های دیگر را اندازه‌گیری می‌کنند. داده‌ها به گونه‌ای است که می‌توان مقایسه‌های مختلفی به عمل آورد و کشورها را از نظر قدرت علمی با یکدیگر مقایسه کرد، جایگاه پژوهشگران و رشد و توسعه رشته‌های مختلف دانشگاهی را مشخص نمود و یا سهم هر یک از اسناد علمی را در میان انتشارات مختلف که ثبت و نمایه‌سازی می‌شوند، تعیین کرد.
در مؤسسات بین‌المللی علم‌سنجی، به آسانی می‌توان رشد تولیدات علمی را اندازه‌گیری کرد. داده‌هایی که در این مطلب مشاهده می‌کنید از پایگاه تامسون رویترز یا همان ISI استخراج شده است. در همه سال‌ها، در این پایگاه تعداد 228هزارو636 تولیدات علمی از ایران به ثبت رسیده است. در پنج سال گذشته کل تولیدات علمی دانشگاه‌ها و مراکز پژوهی کشور به 115هزارو71 مدرک بالغ شده است. سهم تولیدات علمی کشور در فاصله سال‌های 2010 تا 2016 به این ترتیب می‌باشد: سال 2010 تعداد 19هزارو568 مدرک، سال 2011 تعداد 25هزارو337 مدرک، سال 2012 تعداد 27هزارو147 مدرک، سال 2013 تعداد 28هزارو131 مدرک، سال 2014 تعداد 30هزارو30 مدرک، سال 2015 تعداد 29هزارو75 مدرک و سال 2016 میلادی تعداد 680 مدرک. البته آمار تولیدات علمی سال 2015 میلادی که تعداد 29هزارو75 مدرک می‌باشد، در ماه‌های بعد تکمیل و اصلاح خواهد شد. با وجود این بر اساس همین آمار، یعنی از کل 29هزارو75 مدرک، تعداد 26هزارو929 مورد به مقالات علمی پژوهشی تعلق دارد. در این میان تعداد 710 مورد نیز به مطالب مروری، 664 مورد به چکیده همایش‌ها، 309 مورد به نامه‌ها، و 239 مورد نیز به مطالب سردبیری اختصاص دارد. در اینجا باید به این نکته توجه کنیم که سیاست‌های گزینشی ISI در انتخاب مجلات علمی، سخت‌گیرانه و از دقت علمی بالایی برخوردار است. تامسون رویترز، به پوشش جامع مهم‌ترین و تأثیرگذارترین نشریات علمی جهان، برای آگاهی‌رسانی به جامعه علمی و تأمین نیازهای بازیابی اطلاعات، متعهد است. پایگاه Web of Science هم‌اکنون بیش از 12هزار نشریه علمی را در موضوعات مختلف علوم طبیعی، علوم اجتماعی، هنرها و علوم انسانی نمایه‌سازی و تحلیل استنادی می‌کند. در مقابل پایگاه Scopus بیش از 18هزار نشریه علمی را تحت پوشش دارد. تفاوت تعداد مدارک ایران در این دو پایگاه و رتبه جهانی ایران در تولیدات علمی در بین سایر کشورهای جهان به همین تفاوت بستگی دارد.
از کل 29هزارو75 مدرکی که به نام ایران در تامسون رویترز به ثبت رسیده است، Web of Science، مدارک موجود را در رده‌های مختلف قرار داده است: 2139 مدرک شیمی چندرشته‌ای، 1838 مدرک علم مواد چند رشته‌ای، 1835 مدرک مهندسی برق و الکترونیک، 1497 مدرک مهندسی شیمی و 1305 مدرک شیمی فیزیک.
در همین سال، یعنی 2015 میلادی، سهم دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی کشور از مجموع 29هزارو75 مدرک متفاوت است: دانشگاه آزاد، دانشگاه تهران، دانشگاه علوم پزشکی تهران، دانشگاه صنعتی اصفهان و دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی به ترتیب با تولید 5198 مدرک، 2639 مدرک، 2246 مدرک، 1746 مدرک، 1716 مدرک، به ترتیب رتبه‌های اول تا پنجم تولید علمی ایران را در اختیار دارند. دانشگاه‌های صنعتی امیرکبیر، با تولید 1571 مدرک، تربیت مدرس1381 مدرک، صنعتی شریف 1275 مدرک، علم و صنعت ایران 1022 مدرک و فردوسی مشهد با 950 مدرک به ترتیب در جایگاه ششم تا دهم تولید علمی کشور نشسته‌اند. همچنین دانشگاه‌های شیراز، تبریز، علوم پزشکی ایران، علوم پزشکی شیراز، علوم پزشکی تبریز و صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی رتبه‌های یازدهم تا پانزدهم تولید علم را در اختیار دارند.
تحقیقاتی که در دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی کشور انجام می‌گیرد بسیار گسترده و شامل تمام رشته‌های دانشگاهی است. اما در این میان سهم بعضی از رشته‌ها نسبت به بعضی دیگر به جهت نیازهای اجتماعی بیشتر است. البته عوامل مختلف در این زمینه تأثیرگذار است اما مهم‌تر از همه، جهت‌گیری دانشگاه‌های کشور و همسو بودن آنها با حرکت‌های پویای علمی جهانی است. بر این اساس ثبت 6326 مورد در حوزه مهندسی، 4919 مورد در رشته شیمی، 2917 مورد در حوزه فیزیک، 2874 مورد در حوزه علم مواد و 1537 مورد در حوزه ریاضیات نشان می‌دهد که فعالیت‌های علمی و تحقیقاتی در این حوزه‌ها، نسبت به سایر رشته‌های دانشگاهی بیشتر است. البته باید تلاش پژوهشگران و سهم مقالاتی را که عمدتا در حوزه‌های علوم انسانی، اجتماعی و هنر و تا حدودی در رشته‌های گوناگون کشاورزی به زبان فارسی و در انتشارات داخلی چاپ می‌شوند، ارج گذاشت. رشته‌های علوم کامپیوتر با 1422 مدرک، داروسازی با 1021 مدرک، مکانیک با 1015 مدرک، اکولوژی و علوم محیطی با 956 مدرک، و سوخت و انرژی با 929 مدرک در رتبه‌های ششم تا دهم قرار دارند.
در سال 2015 میلادی همکاری‌های علمی ایران با سایر کشورهای جهان، مانند سال‌های گذشته، همچنان، ادامه داشته است. این نوع همکاری‌ها، پایه‌های علمی و فرهنگی روابط فی‌مابین کشورها را مستحکم‌تر ساخته و حتی بر دامنه این فعالیت‌ها افزوده می‌شود. در این بازه زمانی از مجموع 29هزارو75 مدرک، تعداد 1580 مورد با آمریکا، 765 مورد با کانادا، 713 مورد با مالزی، 640 مورد با آلمان و 569 مورد نیز با همکاری پژوهشگرانی از دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی انگلستان چاپ و منتشر شده است. استرالیا، ایتالیا، جمهوری خلق چین، اسپانیا و ترکیه در مرتبه‌های بعدی همکاری‌های علمی قرار دارند.
زبان عمده انتشارات علمی ایران در پایگاه تامسون رویترز انگلیسی است. تنها سه مدرک به زبان آلمانی، سه مدرک به زبان کرواسی و یک مدرک نیز به زبان‌های ترکی، اسپانیولی، پرتغالی و زبان چک منتشر شده است. حضور دانشگاه‌ها و پژوهشگاه‌های کشور در عرصه‌های بین‌المللی و نیز پرداختن به تأمین نیازهای علمی، فنی، اقتصادی و صنعتی کشور، مستلزم بودجه‌های پژوهشی در خور توجه است. از ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی سهم مهمی از تولید ناخالص داخلی به پژوهش‌های دانشگاهی اختصاص پیدا نکرده است. تأکید اسناد بالادستی نیز در این مورد موثر نبوده و تحریم‌ها نیز مشکلات عدیده‌ای را بر فعالیت‌های علمی و تحقیقاتی دانشگاه‌ها افزوده است.
اما با این شرایط و سیاست‌های خصمانه دولت‌های غربی در اعمال تحریم‌های ظالمانه، مساعدت‌های مالی دانشگاه‌ها، به ویژه برخی از مؤسسات، به عنوان نیروی محرکه پژوهش عمل کرده و بر انجام فعالیت‌های تحقیقاتی جان تازه‌ای بخشیده است. در این زمینه رشد و توسعه تولیدات علمی مدیون مساعدت‌های مالی است. تأثیر مساعدت‌های مالی نه تنها در رتبه تولید علمی کشور، بلکه در رتبه‌بندی بین‌المللی دانشگاه‌ها نیز اثربخش است: بنیاد ملی علوم ایران با 688 مورد، دانشگاه تهران با 253 مورد، دانشگاه علوم پزشکی تهران با 236 مورد، دانشگاه کاشان با 165 مورد و دانشگاه تربیت مدرس با 103 مورد حمایت مالی به ترتیب در رتبه‌های اول تا پنجم قرار دارند. پژوهشگاه‌های دانش‌های بنیادی با 119 مورد، فردوسی مشهد 102 مورد، شورای نانوفناوری ایران با101 مورد، علوم پزشکی شیراز با 85 مورد و علوم پزشکی مشهد با 75 مورد رتبه‌های ششم تا دهم، حمایت مالی از طرح‌های تحقیقاتی را در اختیار دارند. تعدادی از انتشارات علمی که حاصل حمایت از تحقیقات دانشگاهی است، در همان سال انتشار یعنی سال 2015 میلادی، مورد استناد قرار گرفته و نشان از برتری پژوهش و توجه جامعه علمی جهانی به موضوع تحقیقات علمی ایران دارد.
در طرح‌های تحقیقاتی مورد حمایت بنیاد ملی علوم ایران، مقاله عباسعلی صابری، منتشر شده در فیزیکس لِترز Physics Letters و مقاله ابراهیم کیان‌مهر و ناصر فقیه و محمد خالدخان منتشر شده در ارگانیک لیترز Organic Letters ، هر کدام هشت بار استناد دریافت کرده‌اند. در این دو مقاله هر هشت استناد، توسط پژوهشگران خارجی صورت گرفته است و تنها یک مورد خود استنادی وجود دارد که مربوط به ابراهیم کیان‌مهر است. در میان ده مقاله اول مورد حمایت بنیاد ملی علوم ایران، میزان استنادها در دامنه‌ای بین چهار و هشت قرار دارد.
برای درک بهتر موقعیت ایران، لازم است به میزان تولیدات علمی ترکیه نیز اشاره‌ای کنیم. علت اشاره به میزان تولیدات علمی ترکیه، از آن جهت است که در اسناد بالادستی، مقرّر است که جمهوری اسلامی ایران، در مقام اول اقتصاد و علم و فناوری در منطقه قرار گیرد. طبق آمار منتشر شده، کل تولیدات علمی ترکیه، 351هزارو771 مدرک، تولیدات علمی این کشور در سال 2016 میلادی 442 مدرک و تولیدات علمی آن در سال 2015 میلادی31هزارو580 مدرک است.




تمامی حقوق این سایت متعلق به دبیرخانه شورایعالی انقلاب فرهنگی میباشد ©